«Δεν μπορώ»: Τι κρύβεται πίσω από ένα παιδί που τα παρατάει εύκολα

Δύο λέξεις που οι γονείς ακούν συχνά στην καθημερινότητα. Μπορεί να ακουστούν μπροστά σε ένα παζλ, σε μια ζωγραφιά, στο διάβασμα, στο δέσιμο των κορδονιών, στο ποδήλατο, σε μια άσκηση, σε ένα επιτραπέζιο ή ακόμη και πριν το παιδί δοκιμάσει πραγματικά. Μερικές φορές το «δεν μπορώ» συνοδεύεται από θυμό, άλλες από κλάμα, άλλες από παραίτηση και άλλες από μια ξαφνική άρνηση που μοιάζει να έρχεται χωρίς λόγο.

Για τους γονείς, αυτή η στάση μπορεί να είναι απογοητευτική. Είναι εύκολο να σκεφτούν ότι το παιδί δεν προσπαθεί αρκετά, ότι βαριέται, ότι θέλει όλα να γίνονται εύκολα ή ότι τα παρατάει με το παραμικρό. Ωστόσο, ένα παιδί που λέει συνέχεια «δεν μπορώ» δεν αποφεύγει πάντα την προσπάθεια. Πολύ συχνά προσπαθεί να αποφύγει το συναίσθημα της αποτυχίας.

Πίσω από αυτή τη φράση μπορεί να υπάρχουν πολλά: φόβος μήπως δεν τα καταφέρει, ντροπή, τελειομανία, σύγκριση με άλλα παιδιά, χαμηλή αυτοπεποίθηση ή δυσκολία να ανεχτεί τη ματαίωση. Το σημαντικό δεν είναι να πιέσουμε το παιδί να προσπαθήσει με το ζόρι, αλλά να καταλάβουμε τι σημαίνει για εκείνο η δυσκολία και πώς μπορούμε να το βοηθήσουμε να τη διαχειριστεί χωρίς να νιώθει ανεπαρκές.

Γιατί ένα παιδί λέει «δεν μπορώ» πριν καν προσπαθήσει;

Όταν ένα παιδί λέει «δεν μπορώ» πριν ξεκινήσει, μπορεί να μη μιλά για την πραγματική του ικανότητα. Μπορεί να μιλά για το πώς νιώθει απέναντι σε αυτό που έχει μπροστά του. Κάτι μπορεί να του φαίνεται μεγάλο, άγνωστο, δύσκολο ή απειλητικό για την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.

Ένα παιδί μπορεί να σκέφτεται «αν δεν τα καταφέρω, θα απογοητευτούν», «αν κάνω λάθος, θα γελάσουν», «αν δεν το κάνω τέλεια, δεν αξίζει να το κάνω» ή «οι άλλοι μπορούν πιο εύκολα από εμένα». Δεν θα τα πει πάντα έτσι, γιατί πολλές φορές δεν έχει ακόμη τις λέξεις για να περιγράψει αυτό που συμβαίνει μέσα του. Θα το πει πιο απλά: «δεν μπορώ».

Γι’ αυτό η φράση αυτή χρειάζεται προσοχή. Δεν σημαίνει πάντα αδυναμία. Μπορεί να είναι ένας τρόπος του παιδιού να ζητήσει βοήθεια, προστασία ή επιβεβαίωση χωρίς να ξέρει πώς να το εκφράσει διαφορετικά.

Ο φόβος της αποτυχίας μπορεί να μπλοκάρει την προσπάθεια

Κάποια παιδιά δυσκολεύονται πολύ να αντέξουν την πιθανότητα να μην τα καταφέρουν. Πριν ακόμη δοκιμάσουν, φαντάζονται το λάθος, την απογοήτευση, τη σύγκριση ή το βλέμμα των άλλων. Έτσι, το να μην προσπαθήσουν μοιάζει πιο ασφαλές από το να προσπαθήσουν και να αποτύχουν.

Αυτό μπορεί να φαίνεται παράδοξο στους γονείς, γιατί από έξω η λύση μοιάζει απλή: «δοκίμασε και θα δεις». Για το παιδί, όμως, η προσπάθεια μπορεί να μοιάζει με ρίσκο. Αν δοκιμάσει και δεν τα καταφέρει, τότε ίσως επιβεβαιωθεί ο φόβος του ότι «δεν είναι καλό». Αν δεν δοκιμάσει καθόλου, μπορεί να προστατεύσει προσωρινά την αυτοεικόνα του.

Γι’ αυτό και η πίεση δεν βοηθά πάντα. Όταν λέμε «έλα, μην κάνεις έτσι, είναι εύκολο», μπορεί να αυξάνουμε άθελά μας το άγχος του παιδιού. Αν είναι εύκολο και εκείνο δεν μπορεί, τότε νιώθει ακόμη χειρότερα. Πιο βοηθητικό είναι να αναγνωρίσουμε ότι για εκείνο η δυσκολία είναι πραγματική, ακόμη κι αν σε εμάς φαίνεται μικρή.

Η τελειομανία δεν φαίνεται πάντα σαν φιλοδοξία

Συχνά πιστεύουμε ότι η τελειομανία αφορά μόνο τα παιδιά που θέλουν να είναι πρώτα, άριστα ή καλύτερα από όλους. Στην πραγματικότητα, μπορεί να εμφανιστεί και με τον αντίθετο τρόπο: το παιδί δεν ξεκινά κάτι επειδή φοβάται ότι δεν θα το κάνει τέλεια.

Ένα παιδί μπορεί να σκίσει μια ζωγραφιά επειδή μια γραμμή δεν βγήκε όπως ήθελε, να αρνηθεί να γράψει επειδή τα γράμματά του δεν είναι «όμορφα», να θυμώσει με ένα παζλ επειδή δεν βρίσκει αμέσως το σωστό κομμάτι ή να εγκαταλείψει ένα παιχνίδι όταν καταλάβει ότι δεν θα κερδίσει. Δεν είναι απαραίτητα πείσμα. Μπορεί να είναι δυσκολία να αντέξει την ατέλεια.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το παιδί χρειάζεται να μάθει ότι το λάθος δεν ακυρώνει την προσπάθεια. Ότι δεν χρειάζεται να κάνει κάτι τέλεια για να αξίζει να το κάνει. Ότι μπορεί να μάθει μέσα από δοκιμές, διορθώσεις και μικρά βήματα. Αυτό, όμως, δεν μαθαίνεται με κριτική. Μαθαίνεται όταν οι μεγάλοι δείχνουν στην πράξη ότι η προσπάθεια έχει αξία ακόμη κι όταν το αποτέλεσμα δεν είναι ιδανικό.

Η σύγκριση κάνει το «δεν μπορώ» πιο βαρύ

Πολλές φορές, οι γονείς προσπαθούν να κινητοποιήσουν το παιδί συγκρίνοντάς το με κάποιο άλλο. «Κοίτα η αδελφή σου που το έκανε», «ο φίλος σου τα κατάφερε», «τα άλλα παιδιά δεν τα παρατάνε έτσι». Αν και αυτές οι φράσεις μπορεί να λέγονται με σκοπό να ενθαρρύνουν, συνήθως κάνουν το παιδί να νιώθει ακόμη πιο ανεπαρκές.

Η σύγκριση δεν γεννά αυτοπεποίθηση. Γεννά άγχος, ανταγωνισμό ή παραίτηση. Ένα παιδί που ήδη φοβάται ότι δεν μπορεί, όταν ακούει πως οι άλλοι μπορούν, δεν νιώθει απαραίτητα έμπνευση. Μπορεί να νιώσει ότι επιβεβαιώνεται η σκέψη του πως εκείνο υστερεί.

Πιο βοηθητικό είναι να συγκρίνουμε το παιδί με τον προηγούμενο εαυτό του, όχι με τους άλλους. Να του πούμε «χθες δυσκολευόσουν περισσότερο, σήμερα το προσπάθησες λίγο παραπάνω» ή «θυμάσαι που στην αρχή δεν μπορούσες καθόλου και τώρα έκανες το πρώτο βήμα;». Έτσι το παιδί αρχίζει να βλέπει την πρόοδο ως προσωπική διαδρομή και όχι ως διαγωνισμό.

Τι δεν βοηθά να λέμε

Όταν το παιδί τα παρατάει εύκολα, οι γονείς συχνά αντιδρούν από κούραση ή αγωνία. Μπορεί να πουν «αφού δεν προσπάθησες καν», «μην κάνεις έτσι», «είναι πανεύκολο», «πάλι τα παρατάς», «δεν γίνεται να τα παρατάς με το παραμικρό» ή «αν δεν προσπαθήσεις, δεν θα μάθεις ποτέ». Αυτές οι φράσεις μπορεί να έχουν μια αλήθεια μέσα τους, όμως σπάνια βοηθούν τη στιγμή που το παιδί έχει ήδη μπλοκάρει.

Το παιδί που λέει «δεν μπορώ» χρειάζεται πρώτα να νιώσει ότι ο γονιός βλέπει τη δυσκολία του. Αν ακούσει μόνο επίπληξη, μπορεί να νιώσει ντροπή και να κλειστεί ακόμη περισσότερο. Αντί να το κάνει να προσπαθήσει, η πίεση μπορεί να δυναμώσει την άμυνά του.

Πιο βοηθητικές φράσεις είναι: «φαίνεται δύσκολο τώρα, πάμε να το σπάσουμε σε μικρά βήματα», «δεν χρειάζεται να το κάνεις τέλεια, χρειάζεται μόνο να δοκιμάσεις λίγο», «βλέπω ότι απογοητεύτηκες, ας κάνουμε ένα μικρό διάλειμμα και το ξαναβλέπουμε», «μπορώ να σε βοηθήσω στην αρχή και μετά να συνεχίσεις εσύ» ή «δεν μας νοιάζει να βγει σωστό από την πρώτη φορά, μας νοιάζει να δούμε πώς μαθαίνεται».

Τα μικρά βήματα χτίζουν αυτοπεποίθηση

Ένα παιδί που τα παρατάει εύκολα συχνά χρειάζεται να δει ότι η προσπάθεια δεν είναι ένα τεράστιο βουνό που πρέπει να ανέβει μονομιάς. Χρειάζεται να σπάσουμε τη δυσκολία σε μικρότερα, πιο διαχειρίσιμα βήματα.

Αν δεν μπορεί να κάνει μια άσκηση, μπορούμε να ξεκινήσουμε από το πρώτο ερώτημα. Αν δεν μπορεί να φτιάξει ένα παζλ, μπορούμε να βρούμε μαζί τις γωνίες. Αν δεν μπορεί να γράψει μια λέξη, μπορούμε να γράψουμε πρώτα το πρώτο γράμμα. Αν φοβάται να κάνει ποδήλατο, μπορούμε να ξεκινήσουμε με λίγα μέτρα και όχι με ολόκληρη διαδρομή.

Η αυτοπεποίθηση δεν χτίζεται όταν το παιδί ακούει απλώς «μπορείς». Χτίζεται όταν βιώνει μικρές εμπειρίες όπου τελικά τα καταφέρνει λίγο παραπάνω από πριν. Αυτές οι μικρές νίκες δημιουργούν μέσα του την αίσθηση ότι η προσπάθεια μπορεί να οδηγήσει κάπου.

Να επαινούμε την προσπάθεια, όχι μόνο το αποτέλεσμα

Όταν οι γονείς επαινούν μόνο το αποτέλεσμα, το παιδί μπορεί να πιστέψει ότι αξίζει μόνο όταν πετυχαίνει. Αν ακούει «μπράβο, το έκανες τέλεια» αλλά όχι «είδα πόσο προσπάθησες», τότε μπορεί να αρχίσει να αποφεύγει ό,τι δεν εγγυάται επιτυχία.

Ο έπαινος που βοηθά περισσότερο είναι συγκεκριμένος και αφορά τη διαδικασία. «Μου άρεσε που δεν τα παράτησες αμέσως», «είδα ότι δυσκολεύτηκες αλλά συνέχισες», «δοκίμασες έναν διαφορετικό τρόπο», «ζήτησες βοήθεια αντί να το αφήσεις», «έκανες ένα μικρό βήμα παραπάνω από την προηγούμενη φορά». Αυτές οι φράσεις δείχνουν στο παιδί ότι η προσπάθεια, η επιμονή και η πρόοδος έχουν αξία ακόμη κι όταν το αποτέλεσμα δεν είναι τέλειο.

Έτσι το παιδί μαθαίνει να μην κρίνει τον εαυτό του μόνο από το αν πέτυχε, αλλά και από το αν προσπάθησε, αν έμαθε κάτι και αν τόλμησε να μείνει λίγο περισσότερο στη δυσκολία.

Πότε να βοηθάμε και πότε να κάνουμε ένα βήμα πίσω

Όταν ένα παιδί λέει «δεν μπορώ», οι γονείς συχνά μπαίνουν στον πειρασμό να το κάνουν εκείνοι για να τελειώσει η ένταση. Αυτό είναι κατανοητό, ειδικά όταν υπάρχει βιασύνη, κούραση ή πίεση χρόνου. Αν όμως κάθε δυσκολία λύνεται αμέσως από τον ενήλικα, το παιδί μπορεί να μάθει ότι δεν χρειάζεται να δοκιμάσει.

Η βοήθεια χρειάζεται μέτρο. Αντί να κάνουμε εμείς όλο το έργο, μπορούμε να βοηθήσουμε στην αρχή και μετά να αφήσουμε χώρο στο παιδί. Να πούμε «θα κάνω εγώ το πρώτο και εσύ το δεύτερο», «θα σου δείξω έναν τρόπο και μετά θα δοκιμάσεις», «θα μείνω δίπλα σου, αλλά θέλω να κάνεις εσύ το επόμενο βήμα». Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί νιώθει στήριξη χωρίς να χάνει την ευκαιρία να εξασκηθεί.

Η παρουσία του γονιού δεν χρειάζεται πάντα να σημαίνει παρέμβαση. Μερικές φορές σημαίνει απλώς ότι μένει κοντά, ήρεμος και διαθέσιμος, όσο το παιδί δοκιμάζει κάτι δύσκολο.

Η ματαίωση είναι δεξιότητα που μαθαίνεται

Το να μην τα καταφέρνουμε αμέσως είναι δύσκολο συναίσθημα. Πολλά παιδιά δεν έχουν ακόμη μάθει πώς να αντέχουν αυτή τη δυσφορία. Όταν κάτι δεν βγαίνει με την πρώτη, νιώθουν θυμό, ντροπή ή απογοήτευση και θέλουν να φύγουν από αυτό το συναίσθημα όσο πιο γρήγορα γίνεται. Το «τα παρατάω» είναι ένας τρόπος διαφυγής.

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να μείνει λίγο μέσα στη δυσκολία χωρίς να κατακλυστεί. Όχι πιέζοντάς το να συνεχίσει για πάντα, αλλά δείχνοντάς του ότι η απογοήτευση είναι ανεκτή και περαστική. Μπορούμε να πούμε «σε καταλαβαίνω, είναι εκνευριστικό όταν δεν βγαίνει», «ας πάρουμε μια ανάσα και ας δοκιμάσουμε άλλη μία φορά» ή «δεν χρειάζεται να σου αρέσει που δυσκολεύτηκες, αλλά μπορείς να το ξαναπροσπαθήσεις».

Έτσι το παιδί αρχίζει να μαθαίνει ότι το δύσκολο συναίσθημα δεν σημαίνει απαραίτητα τέλος της προσπάθειας. Μπορεί να είναι μέρος της μάθησης.

Όταν οι γονείς φοβούνται μήπως πιέσουν πολύ

Πολλοί γονείς δυσκολεύονται να βρουν την ισορροπία ανάμεσα στην ενθάρρυνση και στην πίεση. Από τη μία θέλουν το παιδί να προσπαθεί, από την άλλη δεν θέλουν να το πιέσουν τόσο ώστε να νιώσει αποτυχία ή άγχος. Αυτή η αγωνία είναι λογική, γιατί κάθε παιδί έχει διαφορετική αντοχή στη δυσκολία.

Ένας καλός οδηγός είναι να παρατηρούμε αν το παιδί χρειάζεται ενθάρρυνση ή αποφόρτιση. Αν είναι λίγο διστακτικό, μπορεί να το βοηθήσει μια μικρή ώθηση. Αν όμως έχει καταρρεύσει, κλαίει, θυμώνει έντονα ή δεν μπορεί να ακούσει τίποτα, τότε ίσως χρειάζεται πρώτα ηρεμία και όχι άλλη προσπάθεια.

Η φράση «θα το αφήσουμε για λίγο και θα επιστρέψουμε αργότερα» μπορεί να είναι πολύ χρήσιμη. Δεν σημαίνει ότι το παιδί εγκαταλείπει για πάντα. Σημαίνει ότι μαθαίνει πως μπορεί να κάνει παύση χωρίς να ακυρώσει την προσπάθεια.

Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή;

Το να λέει ένα παιδί «δεν μπορώ» είναι συχνό και, σε πολλές περιπτώσεις, φυσιολογικό. Υπάρχουν όμως στιγμές που αξίζει να παρατηρήσουμε πιο προσεκτικά τη συνολική εικόνα. Αν το παιδί αποφεύγει συστηματικά κάθε νέα δραστηριότητα, αν φοβάται υπερβολικά το λάθος, αν θυμώνει ή καταρρέει πολύ συχνά όταν κάτι δεν του βγαίνει, αν συγκρίνει συνεχώς τον εαυτό του με άλλους ή αν δείχνει έντονα χαμηλή αυτοεκτίμηση, οι γονείς μπορούν να ζητήσουν καθοδήγηση από τον παιδίατρο, τον εκπαιδευτικό ή έναν ειδικό ψυχικής υγείας παιδιών.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Σημαίνει ότι το παιδί μπορεί να χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη για να αναπτύξει αυτοπεποίθηση, ανοχή στη ματαίωση και πιο υγιή σχέση με την προσπάθεια.

Το παιδί χρειάζεται να πιστέψει ότι μπορεί να μάθει

Ο στόχος δεν είναι να πείσουμε το παιδί ότι μπορεί να τα κάνει όλα. Κανείς δεν μπορεί να τα κάνει όλα, και σίγουρα όχι από την πρώτη φορά. Ο στόχος είναι να το βοηθήσουμε να πιστέψει ότι μπορεί να μάθει, να βελτιωθεί, να προσπαθήσει και να αντέξει το γεγονός ότι κάτι μπορεί να είναι δύσκολο στην αρχή.

Όταν ένα παιδί λέει «δεν μπορώ», δεν χρειάζεται πάντα να απαντήσουμε βιαστικά «μπορείς». Μερικές φορές είναι πιο βοηθητικό να πούμε «δεν μπορείς ακόμη», «πάμε να δούμε το πρώτο βήμα» ή «θα το μάθουμε μαζί». Αυτή η μικρή αλλαγή στον τρόπο που μιλάμε μπορεί να μετατρέψει τη δυσκολία από απόδειξη ανικανότητας σε μέρος της διαδικασίας.

Γιατί ένα παιδί που τα παρατάει εύκολα δεν χρειάζεται περισσότερη πίεση για να γίνει δυνατό. Χρειάζεται εμπειρίες που να του δείχνουν ότι η προσπάθεια έχει νόημα, ότι το λάθος δεν είναι ντροπή και ότι το «δεν μπορώ» δεν είναι το τέλος της διαδρομής, αλλά συχνά η αρχή της μάθησης.

The post «Δεν μπορώ»: Τι κρύβεται πίσω από ένα παιδί που τα παρατάει εύκολα appeared first on Νέοι Γονείς.