«Πες συγγνώμη τώρα»: Γιατί δεν βοηθά πάντα να πιέζουμε ένα παιδί

Όταν ένα παιδί χτυπήσει ένα άλλο παιδί, αρπάξει ένα παιχνίδι, μιλήσει άσχημα ή κάνει κάτι που πληγώνει κάποιον, η πρώτη αντίδραση πολλών γονιών είναι σχεδόν αυτόματη: «Πες συγγνώμη τώρα». Η φράση βγαίνει συχνά από αμηχανία, από ανάγκη να διορθωθεί γρήγορα η κατάσταση ή από την επιθυμία του γονιού να δείξει ότι δεν αφήνει τη συμπεριφορά του παιδιού χωρίς όριο.

Η συγγνώμη είναι σημαντική. Είναι ένας τρόπος να αναγνωρίζουμε ότι μια πράξη μας επηρέασε κάποιον άλλον και να κάνουμε ένα βήμα προς την αποκατάσταση της σχέσης. Όταν όμως η συγγνώμη γίνεται μηχανικά, μπροστά σε όλους, με πίεση ή ντροπή, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί κατάλαβε τι συνέβη. Μπορεί απλώς να επαναλάβει μια λέξη για να τελειώσει η ένταση, χωρίς να έχει συνδεθεί πραγματικά με το συναίσθημα του άλλου.

Το ζητούμενο δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν ζητούν συγγνώμη. Το ζητούμενο είναι να τα βοηθήσουμε να καταλάβουν τι σημαίνει συγγνώμη, πότε έχει αξία και πώς μπορούν να επανορθώσουν όταν η συμπεριφορά τους πληγώνει κάποιον.

Γιατί ένα παιδί δυσκολεύεται να ζητήσει συγγνώμη;

Οι ενήλικες συχνά θεωρούν αυτονόητο ότι, όταν κάνουμε κάτι λάθος, πρέπει να ζητήσουμε συγγνώμη. Για ένα παιδί, όμως, η διαδικασία είναι πιο σύνθετη. Χρειάζεται να καταλάβει τι έκανε, πώς ένιωσε ο άλλος, ποια ήταν η συνέπεια της πράξης του και τι μπορεί να κάνει για να επανορθώσει. Αυτές οι δεξιότητες δεν αναπτύσσονται όλες μαζί ούτε εμφανίζονται αυτόματα επειδή ο γονιός το απαίτησε εκείνη τη στιγμή.

Ένα μικρό παιδί μπορεί να αρνείται να ζητήσει συγγνώμη όχι επειδή δεν νοιάζεται, αλλά επειδή νιώθει ντροπή, θυμό, φόβο ή αμηχανία. Μπορεί να ξέρει ότι έκανε κάτι που δεν έπρεπε, αλλά να μην αντέχει ακόμη να το παραδεχτεί. Μπορεί να φοβάται ότι αν πει συγγνώμη, οι μεγάλοι θα το θεωρήσουν «κακό παιδί». Μπορεί επίσης να είναι ακόμη τόσο φορτισμένο συναισθηματικά, ώστε να μην μπορεί εκείνη τη στιγμή να σκεφτεί καθαρά.

Η άρνηση, λοιπόν, δεν σημαίνει πάντα αδιαφορία. Πολύ συχνά είναι άμυνα. Το παιδί δυσκολεύεται να σταθεί απέναντι στην πράξη του και χρειάζεται έναν ενήλικα που θα το βοηθήσει να το κάνει χωρίς ταπείνωση.

Η αναγκαστική συγγνώμη δεν είναι πάντα πραγματική συγγνώμη

Όταν λέμε σε ένα παιδί «πες συγγνώμη τώρα» και εκείνο το λέει με κατεβασμένο κεφάλι, θυμό ή αδιαφορία, μπορεί εξωτερικά να φαίνεται ότι το θέμα λύθηκε. Ο γονιός αισθάνεται ότι έβαλε όριο, το άλλο παιδί πήρε μια απάντηση και η σκηνή έκλεισε. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έγινε πραγματική επανόρθωση.

Η συγγνώμη έχει αξία όταν το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει τι συνέβη, όχι όταν απλώς επαναλαμβάνει μια λέξη για να σταματήσει η πίεση. Αν η συγγνώμη γίνει μια υποχρεωτική φράση που λέγεται χωρίς σύνδεση, μπορεί να χάσει το νόημά της. Το παιδί μαθαίνει ότι αρκεί να πει «συγγνώμη» για να τελειώσει η ένταση, χωρίς απαραίτητα να σκεφτεί πώς ένιωσε ο άλλος ή πώς μπορεί να διορθώσει αυτό που έγινε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αφήνουμε τη συμπεριφορά να περάσει χωρίς συνέπεια. Σημαίνει ότι αντί να κυνηγάμε μόνο τη λέξη, εστιάζουμε περισσότερο στην κατανόηση και στην επανόρθωση.

Τι σημαίνει πραγματική επανόρθωση;

Η επανόρθωση είναι κάτι πιο ουσιαστικό από μια λέξη. Σημαίνει ότι το παιδί αρχίζει να βλέπει πως η πράξη του είχε επίδραση σε κάποιον άλλον και ότι μπορεί να κάνει κάτι για να βοηθήσει, να διορθώσει ή να αποκαταστήσει τη σχέση.

Αν ένα παιδί έσπρωξε έναν φίλο του, η επανόρθωση μπορεί να είναι να δει αν ο φίλος του είναι καλά, να του φέρει το παιχνίδι που έπεσε ή να καθίσει λίγο δίπλα του όταν ηρεμήσει. Αν έσπασε κάτι που ανήκει σε άλλο παιδί, μπορεί να βοηθήσει να μαζευτεί ή να βρεθεί τρόπος να αντικατασταθεί. Αν μίλησε άσχημα, μπορεί αργότερα, όταν ηρεμήσει, να πει με δικά του λόγια ότι κατάλαβε πως αυτό πλήγωσε τον άλλον.

Η συγγνώμη μπορεί να είναι μέρος της επανόρθωσης, αλλά δεν είναι το μόνο κομμάτι της. Μερικά παιδιά χρειάζονται χρόνο μέχρι να μπορέσουν να την πουν με ειλικρίνεια. Μέχρι τότε, μπορούμε να τα βοηθήσουμε να δείξουν με πράξεις ότι αρχίζουν να καταλαβαίνουν.

Τι μπορεί να πει ο γονιός αντί για «πες συγγνώμη τώρα»;

Όταν έχει γίνει κάτι δύσκολο, ο γονιός χρειάζεται πρώτα να σταματήσει τη συμπεριφορά και να προστατεύσει τα παιδιά. Αν υπάρχει χτύπημα, αρπαγή ή έντονη σύγκρουση, το πρώτο μήνυμα πρέπει να είναι καθαρό: «Δεν χτυπάμε» ή «Δεν αρπάζουμε από τα χέρια του άλλου». Το όριο προηγείται.

Στη συνέχεια, αντί να απαιτήσουμε αμέσως συγγνώμη, μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί να δει τι συνέβη. Μια φράση όπως «σταμάτησα το παιχνίδι γιατί ο φίλος σου πόνεσε» είναι πιο χρήσιμη από μια απλή εντολή. Αν το παιδί δυσκολεύεται να μιλήσει, μπορούμε να πούμε «βλέπω ότι είναι δύσκολο να πεις κάτι τώρα, θα σε βοηθήσω να το διορθώσουμε».

Άλλες φράσεις που μπορούν να βοηθήσουν είναι: «Κοίτα το πρόσωπό του, νομίζω ότι στενοχωρήθηκε», «τι μπορούμε να κάνουμε τώρα για να βοηθήσουμε;», «μπορείς να του πεις συγγνώμη ή να του δείξεις με έναν άλλο τρόπο ότι κατάλαβες», «όταν ηρεμήσεις, θα πάμε μαζί να δούμε πώς μπορούμε να το διορθώσουμε». Έτσι το παιδί δεν νιώθει ότι εκτίθεται δημόσια, αλλά ότι καθοδηγείται.

Η συγγνώμη δεν πρέπει να γίνεται ταπείνωση

Πολλές φορές η απαίτηση για συγγνώμη γίνεται μπροστά σε άλλα παιδιά, γονείς ή συγγενείς. Το παιδί βρίσκεται ξαφνικά στο κέντρο της προσοχής, ενώ όλοι περιμένουν να πει τη σωστή λέξη. Για ορισμένα παιδιά, αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο. Η ντροπή μπορεί να τα κάνει να παγώσουν, να θυμώσουν περισσότερο ή να αντιδράσουν με πείσμα.

Η συγγνώμη δεν χρειάζεται να γίνει δημόσια σκηνή. Αν το παιδί είναι πολύ φορτισμένο, μπορούμε να το απομακρύνουμε για λίγο και να του μιλήσουμε πιο ήρεμα. Η ιδιωτική καθοδήγηση βοηθά περισσότερο από τη δημόσια πίεση. Το παιδί μπορεί να καταλάβει καλύτερα τι συνέβη όταν δεν νιώθει ότι πρέπει ταυτόχρονα να αμυνθεί απέναντι στα βλέμματα των άλλων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κρύβουμε το λάθος ή το δικαιολογούμε. Σημαίνει ότι το αντιμετωπίζουμε με τρόπο που διδάσκει, αντί να ντροπιάζει.

Πώς βοηθάμε το παιδί να καταλάβει το συναίσθημα του άλλου;

Η ενσυναίσθηση δεν μαθαίνεται μόνο με οδηγίες. Χτίζεται σταδιακά, όταν το παιδί αρχίζει να συνδέει τις πράξεις με τα συναισθήματα των άλλων. Γι’ αυτό βοηθά να περιγράφουμε αυτό που βλέπουμε με απλά λόγια, χωρίς υπερβολική κατηγορία.

Μπορούμε να πούμε: «Όταν του πήρες το παιχνίδι από τα χέρια, έκλαψε γιατί δεν ήταν έτοιμος να το δώσει» ή «όταν του μίλησες έτσι, φάνηκε να στενοχωριέται». Με αυτόν τον τρόπο το παιδί μαθαίνει να παρατηρεί τη συνέπεια μιας πράξης, χωρίς να ακούει μόνο ότι «ήταν κακό».

Στη συνέχεια μπορούμε να το ρωτήσουμε τι θα μπορούσε να βοηθήσει. Αν δεν ξέρει, του δίνουμε επιλογές: «Θέλεις να του δώσεις πίσω το παιχνίδι;», «θέλεις να τον ρωτήσουμε αν είναι καλά;», «θέλεις να του φέρεις λίγο νερό;», «θέλεις να του πεις ότι δεν ήθελες να τον πονέσεις;». Οι επιλογές βοηθούν το παιδί να συμμετέχει στην επανόρθωση αντί να αισθάνεται απλώς ότι τιμωρείται.

Όταν το παιδί λέει συγγνώμη αλλά το ξανακάνει

Πολλοί γονείς εκνευρίζονται όταν το παιδί ζητά συγγνώμη και μετά επαναλαμβάνει την ίδια συμπεριφορά. Αυτό είναι πράγματι κουραστικό, όμως δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η συγγνώμη ήταν ψεύτικη. Μπορεί να σημαίνει ότι το παιδί δεν έχει ακόμη κατακτήσει τον έλεγχο της παρόρμησης, ειδικά αν είναι μικρό.

Ένα παιδί μπορεί να καταλαβαίνει ότι δεν πρέπει να χτυπήσει, αλλά τη στιγμή του θυμού να μην μπορεί ακόμη να σταματήσει τον εαυτό του. Μπορεί να ξέρει ότι δεν πρέπει να αρπάζει, αλλά να δυσκολεύεται να περιμένει. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συγγνώμη από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται επανάληψη, όρια και εξάσκηση σε εναλλακτικές συμπεριφορές.

Ο γονιός μπορεί να πει: «Το είπες ότι λυπάσαι, αλλά χρειάζεται να βρούμε και τι θα κάνεις την επόμενη φορά που θα θυμώσεις». Έτσι η συζήτηση δεν μένει μόνο στη λέξη «συγγνώμη», αλλά περνά στο επόμενο βήμα: τι μπορεί να κάνει διαφορετικά.

Όταν το παιδί αρνείται εντελώς

Υπάρχουν στιγμές που το παιδί δεν θέλει να ζητήσει συγγνώμη με κανέναν τρόπο. Μπορεί να γυρίζει το κεφάλι, να λέει «δεν με νοιάζει», να γελάει αμήχανα ή να θυμώνει περισσότερο. Σε αυτές τις στιγμές, η πίεση συνήθως κάνει τα πράγματα χειρότερα.

Αντί να μπούμε σε μάχη εξουσίας, μπορούμε να κρατήσουμε το όριο και να αφήσουμε λίγο χρόνο. «Βλέπω ότι τώρα δεν μπορείς να το πεις. Θα το ξανασυζητήσουμε σε λίγο.» ή «Ακόμη κι αν δεν είσαι έτοιμος να ζητήσεις συγγνώμη, χρειάζεται να διορθώσουμε αυτό που έγινε.» Με αυτόν τον τρόπο το παιδί καταλαβαίνει ότι η άρνησή του δεν ακυρώνει την ευθύνη, αλλά ούτε το εκθέτει σε έναν δημόσιο αγώνα επιβολής.

Αργότερα, όταν ηρεμήσει, είναι συχνά πιο εύκολο να μιλήσει. Πολλά παιδιά που αρνούνται εκείνη τη στιγμή, μπορούν μετά από λίγο να πλησιάσουν, να δώσουν πίσω ένα παιχνίδι, να πουν κάτι πιο ήρεμα ή να δείξουν με πράξεις ότι κατάλαβαν.

Η συγγνώμη των γονιών διδάσκει περισσότερο από όσο νομίζουμε

Τα παιδιά μαθαίνουν τη συγγνώμη κυρίως από το παράδειγμα. Αν βλέπουν τους ενήλικες να μην αναγνωρίζουν ποτέ τα δικά τους λάθη, να δικαιολογούνται συνεχώς ή να απαιτούν συγγνώμη μόνο από τα παιδιά, το μήνυμα γίνεται μπερδεμένο. Αντίθετα, όταν ένας γονιός μπορεί να πει «συγγνώμη που φώναξα, ήμουν κουρασμένος αλλά δεν έπρεπε να σου μιλήσω έτσι», το παιδί βλέπει στην πράξη τι σημαίνει ανάληψη ευθύνης.

Η γονεϊκή συγγνώμη δεν μειώνει το κύρος του γονιού. Το ενισχύει, γιατί δείχνει στο παιδί ότι όλοι κάνουν λάθη και ότι η σχέση μπορεί να διορθωθεί. Το παιδί μαθαίνει πως η συγγνώμη δεν είναι ταπείνωση, αλλά τρόπος να ξαναχτίσουμε εμπιστοσύνη.

Όσο περισσότερο η συγγνώμη υπάρχει φυσικά μέσα στην οικογένεια, τόσο λιγότερο χρειάζεται να επιβάλλεται σαν τιμωρία.

Πότε χρειάζεται καθαρό όριο;

Το να μη πιέζουμε για μηχανική συγγνώμη δεν σημαίνει ότι αφήνουμε το παιδί χωρίς όριο. Αν χτυπά, κοροϊδεύει, αρπάζει ή πληγώνει κάποιον, ο γονιός χρειάζεται να παρέμβει άμεσα. Η αποδοχή του συναισθήματος δεν σημαίνει αποδοχή της συμπεριφοράς.

Μπορούμε να πούμε: «Καταλαβαίνω ότι θύμωσες, αλλά δεν χτυπάμε», «μπορείς να ζητήσεις το παιχνίδι, αλλά δεν το αρπάζεις», «μπορείς να διαφωνήσεις, αλλά δεν μιλάμε έτσι». Το παιδί χρειάζεται να ξέρει ότι οι σχέσεις έχουν κανόνες και ότι η ελευθερία του σταματά εκεί όπου αρχίζει να πληγώνεται κάποιος άλλος.

Το όριο, όμως, μπορεί να μπει χωρίς ντροπή. Αυτό είναι το δύσκολο αλλά σημαντικό κομμάτι. Δεν χρειάζεται να πούμε «είσαι κακό παιδί» για να δείξουμε ότι μια πράξη δεν ήταν σωστή. Μπορούμε να διαχωρίσουμε το παιδί από τη συμπεριφορά του: «Αυτό που έγινε δεν ήταν εντάξει, και θα σε βοηθήσω να το διορθώσεις.»

Η συγγνώμη είναι δεξιότητα, όχι παράσταση

Η συγγνώμη δεν είναι μια λέξη που λέγεται για να ικανοποιηθούν οι μεγάλοι ή για να τελειώσει γρήγορα μια αμήχανη στιγμή. Είναι μια κοινωνική και συναισθηματική δεξιότητα που χτίζεται με τον χρόνο. Για να ζητήσει ένα παιδί συγγνώμη με ουσία, χρειάζεται να αναπτύξει ενσυναίσθηση, αυτορρύθμιση, αίσθηση ευθύνης και εμπιστοσύνη ότι το λάθος του δεν το κάνει λιγότερο αγαπητό.

Αντί λοιπόν να εστιάζουμε μόνο στο αν είπε τη λέξη, αξίζει να κοιτάμε αν αρχίζει να καταλαβαίνει τι συνέβη. Αν μπορεί να δει ότι ο άλλος πόνεσε ή στενοχωρήθηκε. Αν μπορεί να συμμετέχει στην επανόρθωση. Αν μπορεί, με τον καιρό, να μιλήσει για το λάθος χωρίς να καταρρέει από ντροπή ή να κρύβεται πίσω από άμυνα.

Γιατί η αληθινή συγγνώμη δεν γεννιέται από την πίεση. Γεννιέται όταν το παιδί νιώθει αρκετά ασφαλές ώστε να κοιτάξει το λάθος του, να καταλάβει τον άλλον και να κάνει ένα βήμα για να διορθώσει τη σχέση.

The post «Πες συγγνώμη τώρα»: Γιατί δεν βοηθά πάντα να πιέζουμε ένα παιδί appeared first on Νέοι Γονείς.